"कोळी समाज -विहंगमावलोकन " चंद्रकांत मेहेर यांचे वाचनीय पुस्तक

महाराष्ट्रातील कोकणाच्या किनाऱ्यावर असलेल्या कोळी मच्छिमार समाजाची पाळेमुळे थेट हिमालय आणि महाभारत , रामायणापर्यंत पोचलेली आहेत. आपल्या समाजाची दूरवर पसरलेली पाळेमुळे शोधून काढण्याचा प्रयत्न चंद्रकांत मेहेर यांनी ' कोळी समाज , विहंगमावलोकन ' या पुस्तकाद्वारे केला आहे. त्यांचे हे पुस्तक अलिकडेच प्रकाशित झालेले आहे. ललित लेखक असलेले मेहेर मुळचे पालघर तालुक्यातील असून सध्या त्यांचा मुक्काम मुंबईत जुहू येथे आहे. मच्छिमार समाजाला भेडसावणाऱ्या समस्यांना वाचा फोडण्यासाठी व सरकारपुढे त्या सादर करता यावेत , या हेतूने मच्छिमारांच्या इतिहासाचा मागोवा घेण्याचा प्रयत्न केल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले आहे. पुस्तकात मनोगत व्यक्त करताना त्यांनी म्हटले आहे की , कोळ्यांचा इतिहास चाळताना ज्या अभ्यासकांच्या अभ्यासाचा , पुराणांचा , धार्मिक ग्रंथांचा , ऐतिहासिक कागदपत्रांचा अभ्यास केला त्याची जंत्री सादर केलेली. कोळ्यांना इतिहास नाही. कारण इतिहासात काही अपवाद वगळता कोळ्यांनी राज्य स्थापन करण्याचा पराक्रम केला नाही. परंतु , अनेक राजे महाराजांच्या दरबारी आपल्या लढवय्येपणाची चुणूक कोळ्यांनी दाखविली आहे. हा समाज शीघ्रकोपी होता आणि तेवढाच स्वभावाने उदारही होता. आपल्या हक्कावर अतिक्रमण होताच हक्कांच्या रक्षणासाठी तो लढला , परंतु त्याने कधीही इतरांवर आपले हक्क गाजवण्याचा प्रयत्न केला नाही. अशिक्षितपणा आणि परस्पर हेवदावे या स्वभावधर्मामुळे कोळ्यांच्या आजच्या परिस्थितीबद्दल सवर्णांना दोष न देता आपण कुठे चुकतो व ही चूक सुधारून आपल्याला कसे पुढे जाता येईल , याचा विचार करण्याची आणि प्रत्यक्ष कृती करण्याची आता वेळ आली आहे , म्हणून हा इतिहास कथन करण्यात आलेला आहे. कोळी समाज आणि संस्कृती यांचा संबंध स्पष्ट करताना मेहेर यांनी म्हटले आहे की , परशुरामाची भूमी म्हणून कोकण किनारपट्टीचा उल्लेख पुराणात आहे. ज्वालामुखीच्या उद्रेकानंतर झालेल्या उलथापालथीनंतर कोकणच्या भूभागाची निर्मिती झाली. हा भूप्रदेश हजारो वर्षापूर्वी निर्माण झाला आणि अश्मयुगानंतर त्यावर प्रथम वास्तव्य करण्याचा प्रयत्न केला तो कोळ्यांनी. याचे कारण म्हणजे त्याचे सागराशी असलेले नाते. पूर्वी कोकणच्या याच भूमीवरून भारतीयांचा परदेशात व्यापार उदीम चालत असे. या किनाऱ्यावरील डहाणूपासून देवगडपर्यंतच्या किनाऱ्यावर सोपारा , कल्याण , चौल , दाभोळ , देवगड अशी अनेक बंदरे नावारूपास आली. अशा बंदरामधून थेट ग्रीक , इजिप्त आणि अरब राष्ट्रांशी व्यापार चालत असे. समुद्रमार्गे चालणाऱ्या व्यापारी गलबतांवर कोळी समाजाचे धाडसी खलाशी असत. कोळी मांगेले , तांडेल , खारवी , वैती , गाबीत यांनी याच किनाऱ्यावर आपली परंपरा रुजविली आणि वाढविली. जवळजवळ ७२० किमी लांबीच्या भारताच्या याच किनारपट्टीवर कोळी समाजाने आपली व्यवसाय संस्कृती जपली आणि आजही मासेमारीच्या रूपाने ती टिकून आहे. तानाजी मालुसरे कोळी होता,कोळी स्वभावाने तापट , शरीराने काटक आणि लढवय्ये होते. म्हणूनच पूर्वीपासून अनेक राजांच्या सैनिकांत , अगदी अलीकडच्या काळात शिवाजी महाराजांच्या मावळ्यांमध्ये झुंझार कोळ्यांचाही समावेश होता. आपल्या प्राणाची बाजी लावून लढताना त्यांनी फक्त आपल्या राजांचा आदेश पाळला. शिवाजी महाराजांना कोंढाणा जिंकून देणाऱ्या तानाजी मालसुरे यांच्या स्मरणार्थ शिवाजी महाराजांनी कोंढाण्याचे नाव ' सिंहगड ' असे ठेवले. आपल्या वचनाला जगणारा नरवीर तानाजी मालुसरे कोळी होता. येसाजी कंक , सावळ्या तांडेल , शेलारमामा , नेताजी पालकर या सारख्या अनेक जीवाभावांच्या माणसांनी शिवाजी महाराजांचा विश्वास संपादन केला होता, याकडेही लेखकाने लक्ष वेधले आहे. मच्छिमारांना कोळी नाव कसे पडले , हे स्पष्ट करताना त्यांनी म्हटले आहे की , कोनाड्यात जाळे विणून भक्ष्य पकडणाऱ्या कोळी जातीच्या कीटकाप्रमाणेच मच्छिमार स्वतः विणलेल्या जाळ्यात मासे पकडून आपल्या कुटुंबाची गुजराण करतो. दोघांमधील या कर्म साधर्म्यामुळे हे नाव मच्छिमारांना पडले असे काही अभ्यासकांचे मत आहे. ' कोल ' या शब्दाचा अर्थ नौका. जो नौका वल्हवितो तो कोळी अशा अर्थानेही या जमातीचा उगम झाला असेल. ' कुल ' या संस्कृत शब्दापासून कोळी शब्दाची उत्पत्ती झाली असाही मतप्रवाह आहे. शेती , मासेमारी आणि छोटेमोठे अनेक व्यवसाय करणाऱ्या जनसमुदायास हा शब्द लावण्यात येतो , असेही स्पष्ट करण्यात आले आहे. कोळी ही एक पुरातन संस्कृती होती का , आर्यांनी विष्णूच्या अनेक अवतारांपैकी मत्स्य अवतारास प्रथम अवतार असे संबोधण्यामागे काही गूढ अर्थ आहे काय , कोळ्यांची देवता हिंगळामाता , तिचे एक स्थान आजही बलुचिस्तानात आहे. ते स्थान आणि ' मोहेनजोदडो ' या संस्कृतीचा काही संबंध आहे का , असे प्रश्नही लेखकाने उपस्थित केले आहेत. राजस्थानातील कोळ्यांची एक उपजात आजही ' कोली सूर्यवंशी ' नावाने ओळखली जाते. वाल्या कोळी जो आधी लुटमार करून आपल्या चरितार्थ चालवायचा , त्याने घोर तपाचरण करून वाल्किमी ऋषी अशी स्वतःची वेगळी ओळख करून दिली आणि रामायण हा अमौलिक ग्रंथ लिहिला , जो आज हिंदू संस्कृतीचा आधारभूत ग्रंथ मानला जातो. जे महाभारत घडले त्या संपूर्ण महाभारताची नायिका मत्स्यगंधाच होती. अशाप्रकारे कोळ्यांच्या इतिहासाचा आढावा घेत लेखकाने या पुस्तकात त्यांच्या जीवनाशी सध्या निगडीत असलेल्या मासेमारी , पर्यावरण , कौटुंबिक समस्या , शिक्षण , आरोग्य , केंद्रीय कायदे , योजना ,सीआरझेड या विषयांवरही प्रकाश टाकला आहे. सोबत अनेक मच्छिमार संस्थांचे पत्तेही दिलेले आहेत. या २१६ पानी पुस्तकाची किंमत २५० रुपये असून दादर पूर्व येथील शुभाय प्रकाशन यांनी ते प्रकाशित केले आहे. (संपर्कासाठी चंद्रकांत मेहेर यांचा मोबाइल क्रमांक ९८२०८७८८५७)>